Zoektocht naar een anders-kapitalisme

...maar dan zouden we bij het begin moeten starten, en ons educatieve systeem veranderen. Wat me eraan doet denken: zou het geen goed idee zijn om op school lessen in 'innovatie' te geven (brainstorming; creatieve probleemoplossingen, voorbeelden van succesvolle en gefaalde innovaties etc), zou onze kinderen toch veel beter wapenen voor de echte wereld?

Nooit gedacht dat ik hier iets zou posten over verpakkingen... Niettemin, met alles wat ik via het Internet koop dacht ik een 'groene' daad te stellen (ik hoef de auto niet meer te nemen naar de stad), maar niets is minder waar als je bekijkt waarmee al die producten verpakt zijn.

Onlangs kocht ik nog een Flip Video Camera . De doos had wel vier maal de omvang van het product zelf... Het ligt nog gevoeliger wanneer je merkt dat veel van die opvulsels niet eens biologisch afgeroken kunnen worden...

In deze korte reportage worden echter een paar interessante alternatieven en mogelijkheden besproken...

Tja, nooit gedacht dat ik zoiets zou zeggen: packaging is hot !

Onlangs de Ecological Intelligence: The Coming Age of Radical Transparency van Daniel Goleman gelezen (ook in het Nederlands te verkijgen bij Uitgeverij Contact). Het hoeft geen betoog dat ‘duurzaamheid’ een trend is die de laatste tijd –mede door de crisis van de laatste twee jaar- vorm heeft gevat en in de komende decennia steeds zal groeien, zowel voor individuen als voor ondernemingen. Doch, behalve mijn eigen pogingen om de ‘carbon footprint’ van mijn gezin te verminderen, weet ik feitelijk heel weinig over het onderwerp.

Ik verwachte een overzicht van de belangrijkste trends op gebied van duurzaamheid, voorbeelden van wat er werkt en wat niet, raadgevingen en toekomstbeelden. In de plaats lees ik een boek over één enkel idee. Maar wat voor een!

Het centrale thema van het boek is ‘radicale Transparantie’. In de ideale werled van Goleman zouden alle kopers van goederen of diensten volledig geïnformeerd zijn over de ecologische, sociale en gezondheidsimpact van het product, niet enkel tijdens het gebruik ervan, maar doorheen de hele levenscyclus –van het vervaardigen van de grondstoffen tot wanneer het product aan haar einde komt. Kopers zouden op basis van deze informatie hun aankopoopsbeslissing wijzigen naar producten die kenmerken vertonen die belangrijk is voor hen (ecologisch verantwoord, gezond, etc).

Radicaal genoeg, maar is het realistisch? Goleman gebruikt de tweede helft van zijn boek om voorbeelden aan te geven van initiatieven die die ‘radicale transparantie’ moeten verwezenlijken. De meest spectaculaire is wellicht ‘Goodguide’, een bedrijf die nu een systeem uittest waar consumenten met hun mobiele telefoon de barcode van een product kunnen inscannen, en onmiddelijk een rapport krijgen over de volledige levenscyclus van het product zelf, maar ook van de concurrerende producten in die winkel!

Hoe zal dit de koopbeslissing beïnvloeden?

Goleman biedt in het boek een aantal treffende voorbeelden.

Moet iemand die in New York een fles wijn besteld en zich zorgen maakt over de ‘carbon footprint’ van zijn aankoop, nu best een Franse of een Californische wijn kopen? Het gezond verstand zou zeggen: ‘Californische’! Maar het gezond verstand is verkeerd hier. De Franse wijn komt weliswaar van verder, maar komt per boot, wat stukken minder vervuilend is dan de vrachtwagen waar de Californische wijn mee wordt vervoerd.

Doet u er goed aan uw tomaten bij een boer in de buurt te kopen? Misschien, maar niet noodzakelijk. Het kan best zijn dat de zaden waar de tomaten uit gekweekt werden uit een Chinese kwekerij komen met lamentabele arbeidstoestanden.

Niets is wat het lijkt, en enkel de ‘radicale transparantie’ kan consumenten helpen de (voor hen) juiste beslissing te nemen.

Waarom zou ‘radicale transparantie’ goed zijn?

Nobelprijswinnaar Economie Joseph Stiglitz heeft aangetoond dat een gezonde, efficiënte economie moet steunen om een evenwichtige beschikbaarheid van informatie tussen kopers en aanbieders. De laatste decennia is dit evenwicht niet bereikt, en beschikten aanbieders systematisch over meer informatie dan de aankopers, waaruit veel excessen van de laatste jaren kan worden verklaard. Een herstellen van dit evenwicht, waar de kopers terug over evenveel informatie zouden beschikken als de aanbieders, zou soelaas moeten brengen.

Of, duidelijker gesteld: indien een voldoende groot aantal kopers hun koopbeslissing baseren op eenzalefde argument (ecologisch, sociaal of gezondheid), zal dat de aanbieder dwingen om zijn gedrag aan te passen. Maar daarvoor heeft de koper voldoende informatie nodig over de volledige levenscyclus van het product.

Dit is geen waanbeeld, blijkbaar hebben bedrijven als Coca Cola en Procter & Gamble bepaalde processen en controles al in die zin gewijzigd.

Een duurzamer manier van zakendoen zal niet noodzakelijk door de wetgevende macht worden gestimuleerd, maar wel onder druk van de (geïnformeerde) kopers.

Zal het iets uitmaken?

Natuurlijk laat niet iedereen zijn koopbeslissingen afhangen van de ecologische of sociale impact van zijn aankoop. Maar onderzoek wijst uit dat een substantieel aantal kopers voor een kleine meerprijs bepaalde ‘ethische’ producten zouden kopen. Met andere woorden is de ‘prijselasticiteit’ van ethische producten niet zo stijl als wordt aangenomen.

Daarbij komt nog dat ethische producten niet noodzakelijk duurder zijn.

Het stemt tot optimisme, en zoals Goleman aangeeft is deze trend zeker niet onrealistisch.

Een nuttig werk, en zeker een trend om in de gaten te houden!

Click hier om het boek via Amazon UK te kopen: Ecological Intelligence: The Coming Age of Radical Transparency

Voor wie Jeremy Rifkin niet kent –een ‘duurzaamheidseconoom’ wiens visie in een breder economisch en sociodemografisch kadert- vormt dit interview met de Nederlandse televisie een perfecte inleiding. Vertrekkend van de huidige staat van de klimaatopwarming en het slinken van de fossiele brandstoffen, schetst Jeremy een beeld van hoe een nieuwe globale economie zou kunnen ontstaan vanuit het concept van ‘distributed energy’, waar energie zou geproduceerd en verdeeld worden met en uit zowat alles... kortom, er zou met energie moeten gebeuren wat met informatie in de laatste tien jaar dankzij nieuwe technologie en Internet is gebeurd... Zelf al ben je sceptisch jegens de klimaatverwarming of de gevolgen ervan, Jeremy’s boodschap zou ook andere positieve gevolgen hebben, denk maar aan hoeveel oorlogen worden gevochten omwille van de controle op fossiele brandstoffen (Olie vooral) en onze afhankelijkheid van onbetrouwbare landen voor de toelevering van onze energie...

Een krachtige boodschap die door iedereen zou moeten worden gehoord:

Het heeft me wat tijd gekost om door de reacties van Jonas op mijn vorige posts heen te gaan –door zowel de lengte ervan als de veelvuldige ideeën die erin vervat zijn- maar hierbij toch enkele gedachten als antwoord...

Laat me beginnen met een misverstand uit te klaren: het is nooit mijn bedoeling geweest om aan te geven dat economen van een constante economische groei uitgaan. Vrijwel alle economen zijn op zoek naar de cysclische patronen in de economie, en houden dus ook rekening met periodes van stagnatie en achteruitgang. De verwachting –de illusie eerder- van constante economische groei die ik in vorige posts aankaartte, is er eerder een die alle economische actoren leken aan te nemen: consumenten gingen uit van een immer groeiende (reëel) inkomen om boven hun stand te gaan uitgeven (en niet enkel in de US), gestimuleerd door bankiers die plots leken uit te gaan dat (hun) welvaart van nature uit zou blijven groeien, en dit werd dan weer gedreven door aandeelhouders die er van uit gingen dat constante jaarlijkse winstgroei van meer dan 10% een vaststaand en gezond gegeven is. Ik ga hier wat kort door de bocht, uiteraard, mijn punt is gewoon dat de ‘exuberante verwachtingpatronen’ van zowat alle economische actoren niet in de weg stonden dat economen met een terugval rekening hielden (maar dan niet van zo’n omvang dan we de laatste jaren hebben meegemaakt), al besef ik dat diezelfde economen aan de basis stonden van die exuberante verwachtingen. Misschien is deze cirkelredenering het waard om in een mandala te worden gegoten ;-)

Ik ruk bepaalde uitspraken van Jonas’ eerste reactie wat uit hun context, maar ergens schrijft hij dat de economie ‘in functie moet staan van een vredevolle maatschappij’, en dus dat de maatschappij niet in dienst moet staan van de economie.  Ik vrees dat hier wat begrippen worden verward, en ik besef dat ik hier aan het muggeziften ben, maar ‘economie’ is geen losstaand fenomeen, het is intrinsiek verweven in elke vorm van maatschappij, in alle vormen van menselijke contacten. Wellicht wordt zoals zo vaak een amalgaam gemaakt tussen het ‘kapitalisme’ als economisch systeem –en ‘de economie’. Er bestaan wel degelijk alteranieve economische systemen, die tot positieve maatschappelijke doeleinden kunnen lijden. Het probleem is dat het meest bekende en misschien enige wijdtoegepaste alternatief –de staatsgeleide economie- tot een zo rampzalig (maatschappelijk) resultaat heeft geleid, waardoor snel de indruk werd geschapen dat het kapitalisme het enige normale economisch model is.

En ergens is dit misschien ook zo: is ‘de mens’ niet, wanneer hij duizenden jaren geleden sedentair is geworden en zelfvoorzienig, begonnen met meer te produceren dan hij nodig had, teneinde dit overschot voor andere goederen te gaan ruilen die hij zelf niet kon vervaardigen? Is uit dergelijke handel niet de gehele menselijke evolutie begonnen?

Het probleem ligt niet in het kapitalisme an sich, maar wel in de excessen die ze heeft teweeggebracht (en die in de huidige vorm zelf weer een gevolg zijn van de neo-liberale doctrines uit de jaren ’80, zoals onder meer Naomi Klein aantoont in haar uitstekende studie ‘De schokdoctrine’). Zolang iedereen ‘met gelijke middelen’ toegang heeft tot en gebruik kan maken van de economische bestanddelen (grondstoffen, toegang de de consumenten, informatie, ...) kan kapitalisme perfect tot een rechtvaardige maatschappij leiden (zie o.a. de eerste hoofdstukken van JP Van Rossem’s laatste werk: ‘De crisis, hoe lossen we het op?’).

De excessen van het kapitalisme komen er echter wanneer grote ‘machtsblokken’ ontstaan die de gelijke toegang tot economische middelen, verhindert. Dit is de laatste 40 jaar voornamelijk het geval aan de zijde van de producenten –de grote multinationals- maar zou eveneens nefast zijn mocht die aan de consumentenzijde ontstaan.

Er zijn echter een aantal ontwikkelingen die aantonen dat de hegemonie van de multinationals –en hun negatieve gevolgen- aan het tanen zou zijn:

Vooreerst stellen de technologische ontwikkelingen alle economische actoren meer en meer in staat om met ‘gelijke middelen’ handel te voeren. Bij wijze van voorbeeld: een boer in Argentinië zou, met wet kennis van het Internet en van de transportwereld, zelf zijn goederen aan de man kunnen brengen in Europa, zonder noodzakelijk in dienst te moeten staan van multinational. De winst die de vele tussenpersonen opstrijken, zou hij gedeeltelijk in eigen handen kunnen vorderen. Idealisme ? Niet noodzakelijk... Het Internet is nog relatief jong en zal vroeg of laat –net als de kennis van hoe ermee om te gaan- voor iedereen beschikbaar zijn. Het is met dit in gedachten dat mensen als Bill gates –je mag er verder van denken wat je wil- miljarden investeert in het toegankelijk maken van Internet voor de armere bevolking in de Derde Wereld. Deze initiatieven zullen zeker een positief effect hebben op de ‘verzelfstandiging’ van de armeren –en dus van meer gelijkheid- zonder noodzakelijk  een minder kapitalistische wereld te scheppen. Het zou er eerder voor zorgen dat de voordelen van het kapitalisme over een groter deel van de mensheid wordt verdeeld.

Ten tweede zijn er een aantal tekenen dat de mentaliteit van een groeiend deel van de bevolking heel sterk aan het wijzigen is. Het moge bijvoorbeeld geruststellend zijn dat meer en meer serieuze economisten, politici en intellectuelen op zoek zijn naar een alternatief dat de positieve kanten van het kapitalisme (want die zijn er) zou combineren met een meer maatschappelijk verantwoord model. Zo is nobelprijswinnaar economie Joseph Stiglitz in opdracht van de Franse President Sarcozi op onderzoek gegaan naar nieuwe methodes om welvaart en groei te meten (klik hier om het wat lijvige rapport te downloaden). Ik ben geen fan van deze heren, maar het initiatief is lovenswaardig, en een teken aan de wand. Iets dichter bij huis is het grappig om de enthousiaste reactie van België’s top-econoom Geert Noels te lezen op de uitlaten van Wim Helsen, die in een interview met De Standaard aangaf dat hij met weinig poogt te leven, al verdient hij goed zijn brood (lees Geert’s reactie en een deel van het interview met Wim Helsen op Geert’s blog post). ‘Less is more’ zou wel eens het economische buzz-word kunnen worden van het komende decenia ;-).

Een ander teken aan de wand is de attitude van de Europese Unie op de recente klimaattop in Copenhagen. Het ware makkelijk geweest voor de EU om zich te verbergen achter de onwil/onkunde van de VS en China, om zelf niets te doen. Maar integendeel, ze leggen zichzelf nog ambitieuzere doelstellingen op!  Een mooi voorbeeld van hoe we ook als individuën kunnen bijdragen tot een betere wereld: kijk niet naar wat de man naast jou al dan niet doet, zorg zelf eerst dat je zelf bijdraagt...

En ook op individueel vlak zien we verschuivingen. In Parijs (above all places) is het een ware rage om zelf je groenten te kweken –op het dak van de gebouwen of op een gehuurd veldje ergens in de buitenwijken. Het CO2 debat zet heel wat mensen –ikzelf inbegrepen- aan om hun consumptiepatroon grondig aan te passen naar een meer verantwoorde en duurzame manier.

Er is veel meer nodig, uiteraard, maar het zijn onmiskenbaar tekenen dat er iets aan het verschuiven is, weliswaar niet naar een ‘Ghandiaanse’ zelfvoorzienigheid, of naar een spirituele vorm van economische activiteit, maar alleszins naar een meer serene en natuurlijke maatschappijvorm.

De gedachten die ik hierboven deel, zullen enkel in terminologie verschillen met de gedachten die Jonas heeft achtergelaten op mijn vorige blog posts. Op één na, misschien: waar Jonas de oplossing ziet in een ‘morele omwenteling’, zou ik eerder de persoonlijke bewustwording en de maatschappelijke responsabilisering naar voor schuiven, maar wellicht zijn beide visies ‘spiritueel’ van aard, en dus, ergens, dezelfde...

;-)

Ik heb me bij aanvang van deze blog voorgenomen geen enkel taboe te schuwen. En hier is er een van formaat, gezien de tijden: moeten we ons niet gaan neerleggen bij het feit dat we van een kapitalistisch economie zijn omgevormd tot een ‘bubble’-economie ? En, indien dit het geval is, is dit een noodzakelijk kwaad, of beter geformuleerd: leidt dit noodzakelijk tot kwalijke gevolgen ?

Sinds ik het professionele leven ben ingestapt, begin jaren ’90, heb ik een drietal ‘bubbles’ bewust meegemaakt: de Japanse crisis van de jaren 90, de IT bubble van begin 2000 en de recente wereldwijde financiële crisis. Uiteraard zijn er meer geweest, de Noorse financiële crash, de Aziatische en Zuid-Amerikaanse crises. Maar de drie voormelde hebben me in zekere zin op meer persoonlijke wijze getroffen.

De jongere generatie zal het reeds vergeten zijn, maar Japan was in de jaren 80 een economisch rolmodel. Men sprak over een Japans mirakel, alles leek er tot in perfectie te functioneren, alles leek er te moeten worden uit geleerd. De eerste ‘business’ boeken die ik in mijn leven gelezen heb, handelden allen over de Japanse manier van zakendoen. Achteraf gezien bleek het succes ervan op een ‘zeepbel’ te berusten: de ondernemingen en particulieren kregen ongelimiteerde kredieten op basis van de veronderstelling dat hun activa (gronden, gebouwen, kunst, ...) steeds zouden toenemen in waarde. Resultaat ? Vernietigend... De Japanse financiële markt is na 15 jaar nog steeds niet geheel hersteld, de economie presteert sindsdien systematisch zwakker dan om het even welke ontwikkeld land, en de Japanse droom van ‘levenslange verzekerde arbeid’ is volledig vergeten. Wat Japan is overkomen heeft hen in de grond van hun culturele eigenheid, en zelfbewustzijn, veranderd.

Maar wat voor effect heeft deze bubble werkelijk gehad? Ondanks de zwakke economische groei zet Japan haar expansiedrift ongehinderd voort –al zij het voornamelijk in Azië- en versterkt het haar hegemonie, het blijft overigens lid van de G7. Wie onlangs in Tokyo heeft vertoefd, zal er allerminst een gevoel van achterstand en depressie aan overhouden. Op vele vlakken –zo bijvoorbeeld de telecommunicatietoepassingen- is Japan nog steeds jaren voor op om het even welk Westers land. Al heeft de crisis van de jaren ‘90 Japan op maatschappelijk vlak ontwricht –het woord is zelfs niet sterk genoeg- het is een feit dat Japan ook met een zwakkere economie nog steeds een gedreven, vernieuwende indruk geeft.

In 2001, net voor het uitbarsten van de ‘Internet-bubble’, ben ik voor een Internet-gigant gaan werken. Op een maand tijd (letterlijk) heb ik de omzet van mijn bedrijf, en van de hele sector, met 60% zien verminderen. De marktkapitalisatie van de gehele sector smolt als sneeuw in de zon. De reden? De ‘markten’ (lees: de financiers) staken geld in om het even welk bedrijf dat iets met internet te doen had zelfs al had het geen ‘business plan’, laat staan een reden tot bestaan (het blijft een boutade, maar een die niet overdreven is: je moest maar ‘dotcom’ in de naam van je onderneming vermelden om ettelijke miljoenen aan kapitaal te verkrijgen). Veel van deze initiatieven waren op basis van gezonde logica gedoemd te vergaan, maar daar had niemand erg in. Later zou men dit ‘irrational exuberance’ gaan noemen, irrationele euforie, zeg maar. Klinkt dit bekend ?

Nu? Internettechnologie is een uitermate belangrijk bestanddeel van onze economie, en van ons dagelijks leven geworden. Veel van de ideeën die in 2001 ridicuul leken, blijken uiteindelijk levensvatbaar. Veel van de technologieën die toen werden ontwikkeld hebben geleid tot wat we nu als normaal beschouwen. Veel van de bedrijven die toen werden opgestart, zijn verdwenen, en vele jobs zijn verloren gegaan. Maar acht jaar na de uitbarsting van de IT zeepbel zijn er meer mensen in diezelfde sector werkzaam als toen, en uit alle studies blijkt dat IT een wezenlijk bestanddeel is geworden van welvaartscreatie en economische groei.

Met deze voorbeelden wil aantonen is dat zeepbellen niet noodzakelijk een blijvend kwaad hoeven te zijn, ze kunnen ook als tekenen van een gezonde economie worden gezien, of levensvatbare nieuwe industrieën uitzuiveren om enkel de gezonde bestanddelen te behouden, net als een organisch mechanisme.

Economische ‘bubbles’ zijn niet noodzakelijk slecht, gesteld dat ze geen impact hebben op een groot deel van de bevolking of op een deel van de bevolking die geen onevenredig groot voordeel heeft bekomen met het onststaan van de zeepbel.

Daar ligt precies het onderscheid tussen de Japanse en de Internet zeepbel, en wat we het laatste jaar hebben meegemaakt: van de huidige situatie zijn veel meer mensen de dupe die uiteindelijk nooit enig voordeel zouden hebben gehaald mocht de zeepbel zich hebben gehandhaafd !

Als men de gevolgen van deze en andere zeepbellen vergelijkt, kan men slechts tot de conclusie komen dat er ‘goede’ en ‘slechte’ zeepbellen zijn. Of iets genuanceerder: er zijn zeepbellen die uiteindelijk sneller worden verwerkt en minder maatschappelijke gevolgen hebben dan andere. Sommigen moet men laten rijzen en barsten, anderen moet men verhinderen.

Dit kan, als men industrieën segmenteert op basis van een tweetal criteria. Bij wijze van argument heb ik even onderstaand voorbeeld uitgewerkt. Het is slecht een voorbeeld, de assen kunnen door om het even welke andere parameters worden veranderd met volledig andere bevindingen tot gevolg. Gedachten op dergelijke manier ordenen heeft echter het immense voordeel om een klaar en duidelijk onderscheid te kunnen maken tussen bepaalde categorieën:

Op de horizontale as nemen we de ‘maatschappelijke rol’ van bepaalde industrieën. Zijn ze eerder gericht op het ‘dienen’ of verbeteren van de maatschappij, of zijn ze erop gericht om (internationaal) te groeien, zich voortdurend uit te breiden?

Op de vertical as plaatsen we de ‘maturiteit’ van een markt: bestaat ze reeds lang en kent ze een (beperkt) aantal grote spelers? Of is ze nieuw, toegespitst op innovatie en onderzoek, en is ze versnippert ?

Laten we, alvorens we bepaalde industrieën in de matrix proberen te plaatsen, even zien welke conclusies men hieruit zou kunnen trekken, of hoe men industrieën anders zou kunnen behandelen naargelang hun plaats op de assen:

In deze slide probeer ik de gewenste sociale en fiscale aanpak te schetsen, afhankelijk van waar bepaalde industrieën zich positioneren in the matrix.

Zo zouden kleinere, innovatieve industrieën die gefocused zijn op maatschappelijke dienstverleningen (de ‘Future industries’ in de grafiek), fiscale voordelen bekomen op basis van lange-termijn doelstellingen, de werknemers zouden er worden gestimuleerd om langer bij te dragen aan de ondernemingen (vaste loonsverhogingen bvb), enz.

Gevestigde industrieën die diensten of producten van maatschappelijk belang aanbieden, zouden dan weer een maximum groei worden opgelegd en strenge sociale akkoorden. Je merkt het al: de Financiële sector zou hiertoe behoren, en door de beperkte groei zouden excessen zoals die van vorig jaar –met al hun gevolgen vandien- worden vermeden.

Nu we er toch zijn, hierbij een kleine poging om een aantal industrieën op deze grafiek te positioneren:

Meteen doemt een eerste probleem op: hoe kan men dergelijke classificiëring doen op basis van objectieve maatstaven ? Moeilijk, maar doenbaar.

Een tweede probleem is dat we het ‘gewoon zijn’ te denken dat alle ondernemingen, net als individuën, gelijk staan voor de wet, en gelijk moeten worden behandeld, op vlak van wettelijke verplichtingen, maar ook op gebied van fiscale en sociale behandeling. Dat de wettelijke verplichtingen voor ieder gelijk zijn, staat buiten kijf, maar zijn we allen zo gelijk op vlak van sociale en fiscale wetten? Allicht niet. Per industrie worden verschillende CAO’s afgesloten, ondernemingen als Electrabel krijgen feitelijke belastingsvoordelen (zelfs al moeten ze miljoenen betalen, het is nog steeds een fractie minder dan wat een normale aanslagvoet zou opleveren), en zelfs op individueel niveau wordt er onderscheid gemaakt (verschillende pensioenen voor ambtenaren).

Laten we wel wezen: we leven niet in een maatschappij waar iedereen gelijk wordt behandeld. We kunnen dit dan ook beter aanwenden om de maatschappelijke gevolgen van de ongelijkheid, op te vangen, en grote, brede crises zoals die van afgelopen jaar te vermijden.